Sołtys jako strażnik pamięci – jak w gminie Ełk chroni się zabytki

W małych wioskach wokół Ełku to często sołtys zna każdy zakamarek: od zapomnianej kapliczki po stary cmentarz. Podczas rozmów na świetlicach i spacerów po sołectwie widać, że to właśnie on bywa pierwszym, który zauważa zagrożenie dla lokalnego dziedzictwa. Rola ta ma wymiar zarówno codziennej czujności, jak i działania w sytuacjach nadzwyczajnych.

• Sołtys w gminie Ełk – pierwsze źródło informacji o stanie zabytków
• Jak współpracuje się z Gminnym Programem Opieki nad Zabytkami i Urzędem Gminy EŁK

Sołtys w gminie Ełk – pierwsze źródło informacji o stanie zabytków

W praktyce sołtys pełni funkcję obserwatora i łącznika. Do jego zadań należą m.in. dbanie o kondycję takich obiektów jak kapliczki, stare cmentarze, obiekty sakralne, dworki czy miejsca pamięci oraz zgłaszanie nieprawidłowości. Gdy pojawiają się ślady dewastacji, nielegalne prace budowlane lub ryzyko rozbiórki, obowiązkiem sołtysa jest poinformowanie właściwych instytucji.

Najważniejsze kanały zgłaszania i współpracy:

• kontakt z wójtem gminy,
• powiadomienie wojewódzkiego konserwatora zabytków,
• współpraca z policją i w razie potrzeby ze wojskiem.

W czasie pokoju rola ma charakter prewencyjny i edukacyjny – sołtys może inicjować działania informacyjne i proponować wykorzystanie funduszu sołeckiego na drobne prace zabezpieczające. W sytuacjach kryzysowych zadania rozszerzają się o pilne zabezpieczenia ruchomych przedmiotów zabytkowych oraz dokumentowanie i zgłaszanie zniszczeń.

Jak współpracuje się z Gminnym Programem Opieki nad Zabytkami i Urzędem Gminy EŁK

Wspólne działania zaczynają się przy aktualizacji lub tworzeniu Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami – tu sołtys może zgłaszać lokalne priorytety i propozycje działań. Urząd Gminy EŁK jest partnerem formalnym tych inicjatyw, a program wyznacza zakres opieki, finansowania i planów konserwatorskich.

Praktyczne elementy współpracy:

• sołtys zgłasza obiekty wymagające uwagi do dokumentacji programowej,
• wnioski o środki z funduszu sołeckiego mogą dotyczyć renowacji lub zabezpieczeń,
• w sytuacji zagrożenia sołtys dokumentuje szkody i przekazuje materiały do urzędu oraz do wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Dobre porozumienie między sołectwem a urzędem ułatwia szybkie reakcje i zaplanowanie drobnych prac naprawczych zanim problem się pogłębi.

Praktyczne wskazówki dla mieszkańców i sołtysów – co robić gdy zauważą zagrożenie

• Zrób zdjęcia miejsca i uszkodzeń – datuj je w miarę możliwości.
• Zbierz krótką notatkę z opisem zdarzenia – co, kiedy i kto to zauważył.
• Zgłoś sprawę do wójta oraz poinformuj wojewódzkiego konserwatora zabytków.
• Jeśli to możliwe i bezpieczne, zabezpiecz ruchome przedmioty (obrazy, figury) lub upewnij się, że są w bezpiecznym miejscu.
• Rozważ inicjatywy informacyjne – zajęcia w świetlicy, spacer historyczny, proste tabliczki informacyjne przy obiektach.

Takie proste kroki ułatwiają urzędnikom i służbom szybką ocenę sytuacji i decydują o priorytetach napraw. W praktyce to właśnie czujność lokalnego sołtysa często przesądza, czy zabytkowy obiekt zostanie uratowany zawczasu.

na podstawie: Gmina Ełk.