Pranie brudnych pieniędzy – jak ograniczyć ryzyko odpowiedzialności i niesłusznego zarzutu?

Pranie brudnych pieniędzy jest jednym z najpoważniejszych przestępstw gospodarczych i polega na podejmowaniu działań mających ukryć nielegalne pochodzenie środków lub innych składników majątku, tak aby mogły one funkcjonować w obrocie jako legalne. Odpowiedzialność za takie zachowanie przewiduje art. 299 Kodeksu karnego, a liczba prowadzonych w Polsce postępowań w tego rodzaju sprawach od lat rośnie. Ryzyko nie dotyczy jednak wyłącznie osób, które celowo uczestniczą w przestępczym procederze. Podejrzenia mogą pojawić się również wobec przedsiębiorców, pracowników instytucji finansowych, kantorów czy innych osób uczestniczących w transakcjach ze środkami pochodzącymi z przestępstwa. Dlatego szczególnego znaczenia nabiera właściwa weryfikacja kontrahentów, ocena ryzyka oraz dokumentowanie czynności podejmowanych przed rozpoczęciem i w trakcie współpracy.

Pranie brudnych pieniędzy w świetle art. 299 Kodeksu karnego

Przedmiotem przestępstwa prania brudnych pieniędzy mogą być środki płatnicze, instrumenty finansowe, papiery wartościowe, wartości dewizowe, prawa majątkowe, a także mienie ruchome i nieruchomości. Warunkiem jest jednak to, aby pochodziły one bezpośrednio lub pośrednio z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego. Oznacza to, że przedmiotem tego przestępstwa może być w praktyce niemal każdy składnik majątku o przestępnym pochodzeniu.

Art. 299 kk wymienia wiele zachowań, które mogą prowadzić do odpowiedzialności za pranie brudnych pieniędzy. Chodzi między innymi o przyjmowanie, posiadanie, używanie, przekazywanie lub wywożenie za granicę środków pochodzących z przestępstwa, ich ukrywanie, transferowanie czy konwersję.

Karalne może być również pomaganie w przenoszeniu własności lub posiadania oraz podejmowanie innych czynności, które mogą udaremnić albo utrudnić ustalenie przestępnego pochodzenia majątku, jego miejsca przechowywania, wykrycie, zajęcie lub orzeczenie przepadku. Nie jest przy tym konieczne, aby taki skutek rzeczywiście nastąpił. Wystarczy, że zachowanie sprawcy mogło do niego doprowadzić.

Sprawcą przestępstwa może być każda osoba, również działająca w imieniu osoby prawnej jako jej reprezentant lub pełnomocnik. W podstawowym typie przestępstwa prania brudnych pieniędzy grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Kiedy można ponieść odpowiedzialność za pranie brudnych pieniędzy?

Pranie brudnych pieniędzy jest przestępstwem umyślnym. Dla przypisania odpowiedzialności konieczne jest wykazanie, że sprawca miał wiedzę na temat przestępnego pochodzenia środków oraz podejmował określone działania w związku z takim majątkiem. Znaczenie mają przy tym wszystkie okoliczności konkretnej transakcji. Nietypowy sposób działania kontrahenta, brak możliwości wyjaśnienia źródła środków czy nieuzasadniona konstrukcja transakcji mogą stanowić sygnały wymagające szczególnej ostrożności.

Nie każda osoba, która uczestniczy w transakcji ze środkami pochodzącymi z przestępstwa, automatycznie odpowiada jednak za pranie brudnych pieniędzy. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że nie miała ona wiedzy o ich pochodzeniu i nie było podstaw do powzięcia uzasadnionych podejrzeń, przypisanie jej działania z wymaganym zamiarem może być niemożliwe. Istotne znaczenie może mieć więc możliwość wykazania, że przed dokonaniem transakcji podjęto odpowiednie działania w celu sprawdzenia kontrahenta i charakteru współpracy.

Weryfikacja kontrahenta jako sposób ograniczenia ryzyka

Szczególne obowiązki w zakresie weryfikacji kontrahentów dotyczą instytucji obowiązanych na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Do tej grupy należą między innymi określone biura rachunkowe, kantory, notariusze, pośrednicy nieruchomości, doradcy podatkowi oraz podmioty działające w sektorze finansowym i fintech. Również przedsiębiorcy, którzy formalnie nie są instytucjami obowiązanymi, mogą korzystać z podobnych zasad jako elementu należytej staranności.

Weryfikacja powinna rozpocząć się od ustalenia tożsamości kontrahenta. W przypadku osoby fizycznej obejmuje to między innymi dane osobowe, obywatelstwo, adres oraz dane dokumentu tożsamości. W przypadku osoby prawnej należy sprawdzić jej nazwę, formę prawną, siedzibę, numery rejestrowe, strukturę własności oraz osoby uprawnione do reprezentacji. Informacje warto porównać z danymi dostępnymi w rejestrach publicznych, takich jak KRS, CEIDG czy wykaz podatników VAT.

Istotne jest również ustalenie beneficjenta rzeczywistego, czyli osoby, która faktycznie kontroluje podmiot lub czerpie korzyści z jego działalności. Pomocny jest w tym Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych. W zależności od charakteru relacji należy także sprawdzić, czy kontrahent nie figuruje na listach sankcyjnych lub listach ostrzeżeń oraz, czy nie posiada statusu osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne albo nie jest z nią blisko związany.

Ocena ryzyka, monitoring i dokumentowanie współpracy

Samo zgromadzenie danych o kontrahencie nie kończy procesu weryfikacji. Na ich podstawie należy ocenić ryzyko związane z planowaną współpracą. Znaczenie może mieć kraj pochodzenia, rodzaj prowadzonej działalności, charakter i wartość transakcji, sposób jej przeprowadzenia czy występowanie nietypowych struktur. Wyższe ryzyko może wiązać się na przykład z określonymi transakcjami dotyczącymi kryptowalut lub nieruchomości.

W przypadku podwyższonego ryzyka konieczne może być zastosowanie wzmożonych środków staranności. Jeżeli natomiast ryzyko zostanie ocenione jako nieakceptowalne, właściwym rozwiązaniem może być rezygnacja ze współpracy. Ocena powinna odnosić się do konkretnych okoliczności, a nie mieć wyłącznie formalnego charakteru.

Ważny jest także bieżący monitoring relacji z kontrahentem. Długotrwała współpraca wymaga okresowego sprawdzania, czy nie pojawiły się nowe informacje wpływające na ocenę ryzyka. Kontrahent, który początkowo nie budził wątpliwości, może później znaleźć się na liście ostrzeżeń lub zostać objęty sankcjami.

Przeprowadzone czynności warto odpowiednio dokumentować. Raport z weryfikacji i oceny ryzyka może mieć istotne znaczenie dowodowe, ponieważ pozwala wykazać, jakie informacje były dostępne przed zawarciem transakcji oraz jakie działania podjęto w celu ich sprawdzenia.

Rosnąca liczba postępowań dotyczących prania brudnych pieniędzy pokazuje, że uczestnicy obrotu gospodarczego powinni zachować szczególną ostrożność przy zawieraniu i realizowaniu transakcji. Odpowiedzialność karna wymaga spełnienia określonych przesłanek, jednak w praktyce wszczęcie postępowania może wiązać się z koniecznością wyjaśnienia charakteru transakcji i źródła środków. Dlatego rzetelna weryfikacja kontrahenta, właściwa ocena ryzyka, bieżące monitorowanie współpracy oraz dokumentowanie podejmowanych czynności mogą stanowić istotne elementy ochrony. Nie zastąpią one oceny konkretnej sprawy, ale mogą pomóc wykazać dochowanie należytej staranności i ograniczyć ryzyko uczestniczenia w procederze związanym z praniem brudnych pieniędzy.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.